Бүгін, 10:33
Қазақ киносының тарихында уақыт өткен сайын қадірі арта түсетін тұлғалар бар. Солардың бірі – ұлттық кинематографияда өзіндік қолтаңбасын қалдырған көрнекті режиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері Абдолла Қарсақбаев. Биыл қазақ киносының классигі атанған өнер иесінің туғанына 100 жыл толып отыр. Оның экранға шығарған туындылары бірнеше буынның балалық шағымен біте қайнасып, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды, деп хабарлайды baq-orda.kz.
Өмір жолы және өнерге келуі
Абдолла Қарсақбаев 1926 жылғы 2 қазанда Алматы облысы Жамбыл ауданына қарасты Қарақастек ауылында дүниеге келген. Жастайынан өнерге қызығушылық танытқан болашақ режиссер шығармашылық жолын кино саласымен байланыстырады.
1947 жылдан бастап «Қазақфильм» киностудиясында еңбек еткен ол алғашқы жылдары кино өндірісінің қыр-сырын меңгеріп, режиссерлік қабілетін шыңдады. Кейін Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетінде білім алып, 1956 жылы оқуын тәмамдады. Оның ұстаздарының қатарында белгілі кинорежиссер Михаил Чиаурели болды.
Кәсіби білім мен шығармашылық ізденісті ұштастырған Қарсақбаев қазақ киносының дамуына жаңа леп әкелді. Ол көрерменге құрғақ баяндаудан гөрі адам мінезін, баланың жан дүниесін, ұлттық болмысты көркем бейнелер арқылы жеткізуге басымдық берді.
«Менің атым Қожа» – қазақ киносының алтын қазынасы
Абдолла Қарсақбаевтың есімін елге кеңінен танытқан туынды – «Менің атым Қожа» фильмі. 1963 жылы түсірілген картина жазушы Бердібек Соқпақбаевтың осы аттас повесі негізінде экранға шықты.
Фильмнің басты кейіпкері Қожа – тентектігі мен шыншылдығы, аңғалдығы мен алғырлығы қатар жүретін мектеп оқушысы. Ол кейде асығыс шешім қабылдап, қателікке бой алдырғанымен, ішкі дүниесінде жақсылыққа ұмтылған, әділдікті сүйетін бала ретінде көрінеді. Қожаның мінезі, достарымен қарым-қатынасы, мектептегі оқиғалары арқылы режиссер балалық шақтың күрделі әрі қызықты әлемін шебер бейнеледі.
Картинаның басты ерекшелігі – балаларды мінсіз кейіпкер етіп көрсетпей, олардың табиғи болмысын сол қалпында жеткізуі. Қожа көрерменге жақын, өйткені оның бойынан әр адам өзінің балалық шағындағы мінезін, арманы мен қателігін тани алады.
Фильмнің жетістігі Қазақстан шеңберімен шектелген жоқ. 1967 жылы картина Канн халықаралық кинофестивалінде балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдер байқауында арнайы жүлдеге ие болды. Бұл қазақ киносының халықаралық деңгейде танылуына жол ашқан маңызды жетістіктердің бірі еді.
Балалар әлемін экранға көшірген шебер
Қарсақбаев шығармашылығының басты ерекшеліктерінің бірі – балалар мен жасөспірімдер тақырыбына ерекше мән беруі. Ол баланың жан дүниесін, арманын, қоршаған ортамен қарым-қатынасын, өмірге деген көзқарасын экран арқылы нанымды жеткізе білді.
Режиссердің «Балалық шаққа саяхат» фильмі де қазақ киносының көрнекті туындыларының қатарынан орын алды. Картинада балалық кезеңнің қуанышы мен қиындығы, адам мінезінің қалыптасуы, өмірлік тәжірибенің маңызы суреттеледі.
Ал «Алты жасар Алпамыс» фильмінде кішкентай баланың мектеп өміріне бейімделуі, білімге құштарлығы мен айналасындағы адамдармен қарым-қатынасы көрсетілген. Бұл туынды 1977 жылы Рига қаласында өткен Бүкілодақтық кинофестивальде жүлдеге ие болды.
«Менің ағам», «Оу, ковбойлар», «Балалық шақтың кермек дәмі» секілді фильмдері де режиссердің шығармашылық қорын толықтырды. Әр туындысында ол адамгершілік, отбасы тәрбиесі, достық, жауапкершілік пен адалдық секілді құндылықтарды алдыңғы орынға шығарды.
Тарихи тақырып пен ұлттық болмыс
Абдолла Қарсақбаев тек балалар киносының режиссері ғана емес, тарихи тақырыптарға да қалам тартқан суреткер болды. Оның «Қилы кезең» фильмі қазақ халқының тарихындағы күрделі оқиғаларды экранға шығаруға бағытталды. Ал «Даладағы қуғын» туындысы да тарихи мазмұнымен ерекшеленді.
Режиссердің деректі фильмдер саласындағы еңбегі де назар аударуға тұрарлық. Ол «Қазақ халқының қолөнері», «Торғай шегі», «Черкасск қорғаны», «Ақтөбе» секілді деректі картиналарды түсірді. Бұл туындылар арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігі, мәдениеті, тарихи жады мен ұлттық ерекшеліктері көрініс тапты.
Оның фильмдерінде қазақы орта, ауыл өмірі, үлкен мен кішінің қарым-қатынасы, салт-дәстүр мен ұлттық тәрбие табиғи түрде өріледі. Режиссер үшін ұлттық болмысты көрсету арнайы ұранға айналған жоқ. Ол оны кейіпкерлердің іс-әрекеті, сөзі, мінезі мен күнделікті өмірі арқылы жеткізе білді.
Өнердегі орны және тарихи мұрасы
1978 жылы Абдолла Қарсақбаевқа Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері атағы берілді. Бұл оның кино саласындағы ұзақ жылғы еңбегі мен шығармашылық жетістіктеріне көрсетілген құрмет еді.
Өкінішке қарай, режиссер 1983 жылғы 2 қыркүйекте 56 жасында дүниеден өтті. Алайда оның шығармашылық ғұмыры қысқа болғанымен, артында қалған туындыларының ғұмыры ұзақ болды. Бүгінде режиссердің фильмдері қазақ киносының алтын қорында сақталып, көрерменнің бірнеше буынына ортақ рухани мұраға айналды. <Cite refs={["turn452702search0","turn452702search3"]}/>
2026 жылы Абдолла Қарсақбаевтың туғанына 100 жыл толуы оның шығармашылық мұрасын қайта зерделеуге, фильмдерін жаңа буынға танытуға мүмкіндік беріп отыр. Мерейтой аясында режиссердің туындыларына деген қызығушылықтың артуы да оның еңбектерінің уақытпен бірге құндылығы жоғалмайтынын аңғартады.
Абдолла Қарсақбаев – қазақ баласының жан дүниесін экран арқылы сөйлеткен, ұлттық киноның көркемдік көкжиегін кеңейткен режиссер. Оның «Менің атым Қожа» секілді туындылары бір дәуірдің ғана емес, тұтас халықтың мәдени жадында сақталған шығармалар. Қожа бейнесі арқылы ол балалық шақтың тазалығын, адам бойындағы адалдық пен арманға деген сенімді көрсетті.
Ғасыр өтсе де, Қарсақбаев фильмдерінің көрерменге берер тағылымы мен әсері жоғалған жоқ. Оның есімі қазақ киносының тарихында мәңгі сақталып, шығармашылық мұрасы кейінгі ұрпаққа қызмет ете бермек.
